نقش مسجد در تقویت حضور فراگیر مردم

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام مسلمی فر در نوشتاری، حضور گسترده مردم را یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های نظام اسلامی معرفی و تأکید کرده که اراده جمعی مردم در بسیاری موارد تأثیری فراتر از ابزارهای سخت داشته و می‌تواند مانع تحقق اهداف دشمنان شود. بر اساس این دیدگاه، حضور مردم تنها یک مؤلفه تکمیلی نیست، بلکه عنصر اصلی در تقویت مشروعیت و افزایش توان اجتماعی به شمار می‌رود.

متن نوشتار بدین شرح است:

حضور مردم؛ حلقه مغفول در حکمرانی مردمی اسلامی با محوریت مسجد

در ادبیات حکمرانی اسلامی، معمولاً از «کیفیت» مشارکت سخن گفته می‌شود؛ یعنی آگاهی، بصیرت، اخلاص و کارآمدی مردم. اما یک مؤلفه مهم که گاهی کمتر مورد غفلت قرار می‌گیرد، «کمیت حضور» است؛ یعنی اصل حضور گسترده و پرتعداد مردم در صحنه. در حالی که در منطق اسلام، این دو در کنار هم معنا پیدا می‌کنند: حضور حداکثری در کنار کیفیت مطلوب. مسجد در این میان، نه فقط یک مکان عبادی، بلکه پایگاه اجتماعی، فرهنگی و حتی مدیریتی جامعه اسلامی است؛ جایی که می‌تواند به‌عنوان قرارگاه حکمرانی مردمی در محله ایفای نقش کند.

۱. مسجد؛ متعلق به مردم و بستر حضور عمومی
قرآن کریم می‌فرماید:
«وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا» (سوره جن، آیه ۱۸)
یعنی: «و همانا مساجد از آنِ خداست، پس هیچ‌کس را با خدا نخوانید.»
این آیه علاوه بر تأکید بر توحید، یک پیام اجتماعی مهم دارد: وقتی مسجد «لله» است، در اختیار جریان یا گروه خاصی نیست، بلکه متعلق به عموم مردم مؤمن است. بنابراین مسجد باید محل حضور فراگیر و پرتعداد مردم باشد، نه جمع‌های محدود و بسته. هرچه این حضور گسترده‌تر باشد، کارکرد اجتماعی مسجد نیز تقویت خواهد شد.

۲. فلسفه اجتماعی دین؛ از فرد به جمع
قرآن در جایی دیگر می‌فرماید:
«هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا» (سوره بقره، آیه ۲۹)
و نیز درباره کعبه آمده است:
«إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ...» (سوره آل‌عمران، آیه ۹۶)
تعبیر «للناس» نشان می‌دهد که ساختارهای اصلی دین، ماهیتی جمع‌محور دارند. دین اسلام، دین فرد منزوی نیست، بلکه دین امت حاضر در صحنه است. از این منظر، مسجد نیز باید تجلی این حضور جمعی باشد؛ جایی که مردم نه‌تنها عبادت می‌کنند، بلکه در کنار هم هویت اجتماعی خود را شکل می‌دهند.

۳. کمیت حضور؛ عامل اقتدار اجتماعی
تجربه‌های تاریخی و به‌ویژه شرایط معاصر به‌روشنی نشان داده است که حضور گسترده مردم، یکی از مهم‌ترین عوامل اقتدار است. در رخدادهای مهم اجتماعی و حتی در عرصه‌های تقابل با دشمن، آنچه بیش از هر چیز اثرگذار بوده، حضور مردم در میدان است. این حضور، در بسیاری از موارد اثری فراتر از ابزارهای سخت مانند تجهیزات نظامی داشته است.
دلیل آن روشن است: دشمن بیش از هر چیز از «اراده جمعی» هراس دارد. وقتی مردم در صحنه‌اند، مشروعیت تقویت می‌شود، پشتوانه تصمیمات بالا می‌رود و امکان تضعیف و نفوذ کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، کمیت حضور نه یک عامل حاشیه‌ای، بلکه یک مؤلفه راهبردی در قدرت ملی است.

۴. مسجد؛ قرارگاه تولید حضور
اگر حضور مردم را یک سرمایه راهبردی بدانیم، این سؤال مطرح می‌شود که این حضور چگونه باید شکل بگیرد و تقویت شود. پاسخ روشن است: مسجد. مسجد می‌تواند محل تجمع طبیعی مردم محله، بستر ارتباط اجتماعی، مرکز هویت‌بخشی و حتی محل تصمیم‌سازی‌های محلی باشد.
در چنین نگاهی، مسجد صرفاً محل عبادت نیست، بلکه به یک «قرارگاه مدیریت محله» تبدیل می‌شود؛ جایی که مردم در آن جمع می‌شوند، گفتگو می‌کنند، تصمیم می‌گیرند و در مسیر حل مسائل محله نقش‌آفرینی می‌کنند. این همان معنای عینی حکمرانی مردمی در سطح محله است.

۵. از حضور مناسبتی تا حضور مستمر
یکی از چالش‌های جدی، محدود شدن حضور مردم به مناسبت‌ها و شرایط خاص است؛ حضورهایی که بیشتر جنبه احساسی یا واکنشی دارند. در حالی که قدرت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که این حضور به یک جریان مستمر و نهادینه تبدیل شود.
حضور هفتگی، برنامه‌مند و هدفمند در مسجد، می‌تواند به‌تدریج شبکه‌ای از ارتباطات انسانی، اعتماد اجتماعی و هم‌افزایی ایجاد کند. در چنین فضایی، مردم فقط مخاطب نیستند، بلکه به کنشگر تبدیل می‌شوند و همین مسئله، ظرفیت‌های پنهان جامعه را فعال می‌کند.

۶. وظیفه حکمرانی؛ انگیزه‌سازی برای حضور
حکمرانی اسلامی اگر بخواهد مردمی باشد، باید فراتر از خدمت‌رسانی صرف، به «ایجاد انگیزه برای حضور» نیز توجه کند. حضور مردم، امری دستوری نیست؛ بلکه نیازمند طراحی، جذابیت و معناست.
ایجاد برنامه‌های متنوع، واگذاری نقش واقعی به مردم، توجه به نیازهای نسل جدید و ایجاد حس اثرگذاری، از جمله اقداماتی است که می‌تواند حضور در مسجد را تقویت کند. هرچه مردم احساس کنند حضورشان واقعی، مؤثر و مورد نیاز است، مشارکت آنان نیز عمیق‌تر و پایدارتر خواهد شد.

جمع‌بندی
در حکمرانی اسلامی، کیفیت و کمیت دو بال مکمل هستند. اما آنچه امروز بیش از گذشته نیازمند توجه است، تقویت «حضور گسترده مردم» است. مسجد می‌تواند و باید محور این حضور باشد. اگر بتوانیم حضور مردم را از حالت مقطعی و مناسبتی، به یک جریان دائمی، آگاهانه و سازمان‌یافته تبدیل کنیم، قدرت اجتماعی کشور به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت.

انتهای پیام